Wat mag wel en wat mag niet? - Advies-balie

de Advies-balie
voor (juridisch) advies en praktische ondersteuning
Ga naar de inhoud

Hoofdmenu:

Wat mag wel en wat mag niet?

Mag ik een kopie maken van een tijdschriftartikel? Mag ik dat artikel op mijn website plaatsen? Mag ik citeren uit het werk van een ander? Mag ik muziek op een CD branden?  WAT MAG WEL EN WAT MAG NIET?

IN DIT ARTIKEL UITLEG OVER DE UITZONDERINGEN DIE VAN TOEPASSING ZIJN OP HET AUTEURSRECHT
De hoofdregel van de Nederlandse Auteurswet is dat de maker van een boek, foto, film of bijvoorbeeld een muziekstuk de enige is die dat betreffende werk* mag kopiëren en/of openbaar mag maken. In een eerder artikel, 'Foto's en plaatjes voor je website? Let op!' ging ik in op het auteursrecht, in dit artikel  zal ik ingaan op de wettelijke beperkingen van het auteursrecht.

Het auteursrecht kent de maker van een werk vele bevoegdheden toe (zoals het exploitatierecht en persoonlijkheidsrechten). Er zijn door de wet echter een aantal beperkingen aan deze bevoegdheden gesteld. Een belangrijke beperking van het auteursrecht is dat het recht niet voor onbepaalde tijd geldt. Het auteursrecht vervalt zeventig jaar na overlijden van de maker (art. 37 Aw ). Dit geldt ook in het geval het auteursrecht aan een ander is overgedragen. Nadat het auteursrecht is vervallen staat het een ieder vrij het werk openbaar te maken en/of te verveelvoudigen.

Op de vier belangrijkste beperkingen van het auteursrecht die handig zijn om te weten, zal ik hieronder ingaan:

1. DE PERSEXCEPTIE
Als eerste de persexceptie. Uiteraard zijn nieuwsberichten en andere artikelen die in de media verschijnen auteursrechtelijk beschermd. Het overnemen van een volledig artikel zonder toestemming van de rechthebbende is niet toegestaan. Uiteraard mag je de feiten die achter het betreffende nieuws liggen wel in je eigen woorden opnieuw vertellen, maar een artikel klakkeloos overnemen is niet toegestaan. Een uitzondering betreft het overnemen van 'nieuwsberichten, gemengde berichten, of artikelen over actuele economische, politieke, godsdienstige of levensbeschouwelijke onderwerpen alsmede van werken van dezelfde aard' die in de media verschijnen en door een ander medium met 'een zelfde functie' worden overgenomen mits ze aan een aantal voorwaarden voldoen. De belangrijkste voorwaarde daarbij is dat de bron, waaronder de naam van de maker, op duidelijke wijze wordt vermeld en het auteursrecht niet uitdrukkelijk is voorbehouden (artikel 15 lid 1 van de Auteurswet). Deze beperking betreft slechts het overnemen van artikelen en geldt niet voor foto's of andere werken.

Tegenwoordig zie je op veel websites artikelen staan uit (online) kranten of tijdschriften. Besef echter dat het overnemen van een artikel, als je geen toestemming hebt van de rechthebbende en je ook geen beroep kunt doen op de persexceptie van artikel 15 Aw het je erg duur kan komen te staan als je toch een artikel van een ander op je website plaatst. Het 'helpt' in zo'n geval ook niet, altans niet om je te wapenen tegen een inbreuk op het auteursrecht, om onder het betreffende bericht een link naar het originele artikel te plaatsen! Lees deze uitspraak maar eens.

2. DE CITAATEXCEPTIE
Een andere beperking van het auteursrecht betreft de zogenaamde citaatexceptie.  Het citeren van een (kort) gedeelte van een artikel, boek of deel van een werk van een ander vormt ook een uitzondering op het auteursrecht. Uit artikel 15a van de Auteurswet blijkt dat citeren uit een werk, onder voorwaarden is toegestaan.  
Die voorwaarden zijn:
• Dat het citaat een bepaald, in de wet genoemd, doel dient te dienen zoals een aankondiging, beoordeling, bespreking, kritiek of wetenschappelijke verhandeling (ook andere vergelijkbare doelen worden toegestaan);
• dat er alleen geciteerd mag worden uit rechtmatig openbaar gemaakte werken;
• dat het citaat relevant en functioneel moet zijn binnen de context waarbinnen het geplaats zijn. Grote tekstpassages mogen niet overgenomen worden als 'citaat'. Citaten dienen slechts ter verduidelijking van een mening of nieuwsbericht. Afbeeldingen of tekstpassages die weinig tot niets verduidelijken, en slechts ingezet lijken te zijn om de tekst of het artikel interessanter of visueel aantrekkelijker te maken, vallen niet onder het citaatrecht;
• dat bij het gebruik van een citaat altijd de bron en de maker van het werk vermeld dient te worden.

HET BEELDCITAAT
Citeren uit afbeeldingen en filmmateriaal is ook toegestaan. Dit wordt een beeldcitaat genoemd. De voorwaarden zijn hetzelfde als voor citaten uit andere werken. Voor beeldcitaten (het gebruik van foto's) geldt dat de foto('s) moeten worden gebruikt ter verduidelijking of onderbouwing van het artikel en niet in overwegende mate gebruikt worden ter versiering of verfraaiing van de betreffende publicatie of artikel.

In een uitspraak d.d. 29-01-2014 van de rechtbank Limburg oordeelde de kantonrechter als volgt over een eis tot schadevergoeding wegens inbreuk op het auteursrecht, waarbij de gedaagde een beroep deed op het citaatrecht: 'Nu sprake is van een interview dat door gedaagde met [betrokkene] is gehouden en het beeldcitaat in ieder geval is opgenomen ter verduidelijking of onderbouwing van dit interview, is naar het oordeel van de kantonrechter sprake van een rechtsgeldig beeldcitaat. Juist is dat ook dan een beeldcitaat eerst redelijkerwijs geoorloofd is wanneer het inhoudelijk relevant is en slechts een klein onderdeel uitmaakt van het werk.( … )Het beeld moet ook een duidelijk functioneel verband hebben met het werk waarin het wordt gebruikt. (…) De foto heeft derhalve als doel de lezer een indruk te geven van het betreffende artikel. (…) Gelet op het vorenoverwogene is voldaan aan de cumulatieve vereisten van artikel 15a lid 1 Aw en slaagt het beroep van gedaagde op het citaatrecht.

Bij gebruik van een (beeld)citaat is een bronvermelding een absolute vereiste. Als je een citaat gebruikt op een website kun je de bronvermelding eenvoudig middels een link naar de bron leggen (al dient die bron dan wel op internet te staan), je kunt ook een bronvermelding achter het citaat plaatsen (tussen haakjes de volledige bronvermelding). Ook is het handig/verstandig om de vindplaats te vermelden. Dit kan een boek zijn, een artikel op een website, een foto van een bepaalde fotograaf. De vindplaats bestaat veelal uit de naam van de maker, de titel van het betreffende werk en de datum van publicatie. Met behulp van de vindplaats moet het voor een ander mogelijk zijn om de bron te vinden van het betreffende werk waar jij je citaat uit hebt gehaald.

3. DE ONDERWIJSEXCEPTIE
De derde beperking op het auteursrecht betreft de onderwijsexceptie (artikel 16 Aw). De onderwijsexceptie houdt in dat van elk soort werk delen mogen worden gekopieerd en openbaar gemaakt mogen worden ter toelichting bij niet-commercieel onderwijs. Het moet gaan om een aanvulling op het onderwijs, niet ter vervanging. Korte werken en afbeeldingen mogen in zijn geheel worden overgenomen. Ook in dit geval dienen er aan een aantal voorwaarden te worden voldaan:
• Het moet gaan om niet-commercieel onderwijs;
• Het werk waaruit is overgenomen moet rechtmatig openbaar gemaakt zijn;
• Het auteursrecht niet door de rechthebbende uitdrukkelijk is voorbehouden;
• Het overnemen moet in overeenstemming zijn met hetgeen naar de regels van het maatschappelijk verkeer redelijkerwijs geoorloofd is;
• Voor zover redelijkerwijs mogelijk moet, de bron, waaronder de naam van de maker, op duidelijke wijze worden vermeld;
• Aan de maker of zijn rechtverkrijgenden dient een billijke vergoeding te worden betaald.

4. DE THUISKOPIE
Een andere beperking op het auteursrecht betreft het maken van een thuiskopie. De basisregeling is te vinden in artikel 16b van de Auteurswet. Je mag als privépersoon ten behoeve van eigen oefening, studie of gebruik enkele kopieën maken van beschermde werken zonder toestemming van de rechthebbende.

Voor het maken van een thuiskopie op een drager als CD of DVD geldt artikel 16c Aw. Dit artikel heeft betrekking op geluids- of beeldopnames. Er gelden een aantal voorwaarden voor de thuiskopie-regeling. Zo mogen er slechts enkele exemplaren worden gemaakt als thuiskopie, moet de kopie voor eigen oefening, studie of gebruik bestemd zijn en mag de kopie in opdracht gemaakt worden (al mag dat niet ingeval van een muziek/beeld kopie).

Als een thuiskopie wordt gemaakt met behulp van een zogenaamde drager als een CD-r, E-reader, Externe harddisk, Smartphone met MP3 functie, HDD recorder of iets dergelijks dan is een vergoeding verschuldigd. Om het eenvoudig en controleerbaar te houden is er afgesproken dat de fabrikant van zo'n drager betaalt, per drager die hij in Nederland op de markt brengt, dient een vast bedrag aan Stichting de Thuiskopie te worden overgemaakt. Deze stichting verdeelt vervolgens de geïncasseerde bedragen onder de auteursrechthebbenden (muzikanten, fotografen en andere artiesten).

In tegenstelling tot bijvoorbeeld teksten, films, foto's en muziek vallen auteursrechtelijk beschermde computerprogramma's (zoals software en games) en elektronische databanken buiten de regeling voor de privékopie. In artikel 45n wordt een thuiskopie van software zelfs expliciet verboden. Een uitzondering daarop betreft de regeling voor het maken van een reservekopie van software door de rechtmatige verkrijger van het betreffende werk indien dit voor het beoogde gebruik noodzakelijk is (artikel 45k Aw).

Er gelden nog een aantal andere uitzonderingen/beperkingen op het auteursrecht. Ik noem daarvan alleen nog kort de in artikel 18b Aw genoemde uitzondering daar waar het gaat om openbaarmaking of verveelvoudiging van een werk in het kader van een karikatuur, parodie of pastiche mits hetgeen naar de regels van het maatschappelijk verkeer redelijkerwijs geoorloofd is. De nadere invulling van deze, vage, open norm in de wettekst, zal in de praktijk moeten worden ingevuld. Bij het recht van parodiëren gaat het om een humoristische nabootsing van een werk, waarbij het contrast met het originele werk overheerst. Bovendien geldt dat er niet meer mag worden overgenomen dan redelijkerwijs nodig is om de parodie herkenbaar te laten zijn en het mag geen commercieel karakter of concurrentiemotieven hebben. Uiteraard dienen daarnaast de algemene gedragsregels in acht  genomen te worden. Discriminatie, belediging en smaad zijn normaal  gesproken niet toegestaan en logischerwijs in een parodie of karikatuur ook niet.

SAMENVATTEND
Vrijwel alles wat je tegenkomt op internet aan teksten, illustraties, bewegende beelden en geluid is auteursrechtelijk beschermd. De hoofdregel is dat je toestemming dient te vragen aan degene die de auteursrechten bezit voordat je het werk (of dat nou een artikel, een filmpje, een foto, een illustratie of een andere werk is) mag gebruiken. Er gelden echter een aantal uitzonderingen op die hoofdregel, zoals de persexceptie, de citaatexceptie, de onderwijsexceptie, de thuiskopie en het recht van parodiëren. Let echter goed op de voorwaarden die aan die wettelijke uitzonderingen zijn verbonden voordat je werk van een ander gaat gebruiken om claims van rechthebbenden te voorkomen.

* Een werk in de zin van de Auteurswet (artikel 10) is ieder voortbrengsel op het gebied van letterkunde, wetenschap of kunst, op welke wijze of in welke vorm het ook tot uitdrukking is gebracht.


Terug naar de inhoud | Terug naar het hoofdmenu